Giriş: Cuma Akşamı, Ekranlar ve Biz
Bir insanın, toplumun karmaşık dokusunda kendini anlamaya çalışırken fark ettiği ilk şeylerden biri, gündelik ritüellerin yaşamlarımızı nasıl biçimlendirdiğidir. Cuma akşamı gibi basit görünen bir zaman dilimi, aslında yalnızca bir haftanın bitişi değildir; toplumsal normların, kültürel beklentilerin ve bireysel kimliklerin tezahür ettiği bir sahnedir. İnsanlar arasında “Cuma akşamı hangi diziler var?” sorusu, basit bir bilgi talebinden öte, paylaşılan deneyimlere, ilişkisel bağlara ve kültürel kodlara açılan bir kapıdır.
Bu yazıda Cuma akşamlarının televizyon programları özelinde gerçekleşen kültürel pratiği, toplumsal normlar, cinsiyet rolleri, kültürel alışkanlıklar ve güç ilişkileri bağlamında irdeleyeceğiz. “Cuma akşamı hangi diziler var?” sorusunu sadece bir program akışı olarak değil, bir toplumsal fenomen olarak analiz edeceğiz.
Temel Kavramlar: Kültür, Norm ve Medya
Kültür ve Medya Pratikleri
Kültür, bir toplumun değerlerini, inançlarını, davranış biçimlerini ve anlam dünyasını kapsar. Medya, bu kültürel pratiklerin iletilmesinde ve yeniden üretilmesinde merkezi bir rol oynar. Televizyon dizileri, yalnızca hikâye anlatımı yapan eğlence ürünleri değildir; aynı zamanda sosyal normların, güç ilişkilerinin ve kimliklerin temsillerini taşır ve yayar (Hall, 1997).
Toplumsal Normlar ve Pratikler
Toplumsal normlar, bireylerin ne yaptığını değil ne yapması beklendiğini belirleyen görünmez kurallardır. “Cuma akşamı evde televizyon karşısında olmak” gibi bir pratik, normatif baskılar tarafından güçlendirilebilir: iş hayatının yoruculuğu sonrası dinlenme ihtiyacı, aile ile birlikte geçirilen zamanın değeri, ya da arkadaşlarla ortak bir dizi izleme ritüeli… Bu normlar, bireysel seçimlerden ziyade toplumsal beklentilerin ürünüdür (Berger & Luckmann, 1966).
Cuma Akşamı Hangi Diziler Var? ve Toplumsal Yaşam
Ortak Zamanların Ritüelleşmesi
Cuma akşamı televizyon programları, ortak zaman kullanımının somut bir örneğidir. İnsanlar hafta boyunca farklı iş, okul ya da sorumluluklarla meşgul olurken, Cuma akşamları bir araya gelerek belirli dizileri izlemeyi tercih ederler. Bu ritüel, bireyler arasında duygusal bağların güçlenmesine, ortak kültürel referansların inşasına ve toplumsal aidiyet duygusuna katkı sağlar. Bununla birlikte, bu pratik aynı zamanda toplumsal adalet ve eşitsizlik gibi konuları gündeme getirir: Hangi diziler “herkesin izlediği” dizilerdir ve bu durum kimleri dışarda bırakır?
Temsiller ve Kimlikler
Cuma akşamı dizilerinin içerikleri, toplumsal cinsiyet rollerini, sınıf farklılıklarını ve etnik kimlikleri nasıl temsil ediyor? Örneğin, bir dizide iş hayatında güçlü kadın karakterler görmek, genç kızlar için rol model olabilirken; başka bir yapımda erkek kahramanların sürekli kurtarıcı rolünde olması, geleneksel cinsiyet rollerini pekiştirebilir. Medya çalışmaları, temsilin yalnızca ekran yüzeyinde kalmayıp izleyicilerin kendi benlik anlayışlarını da etkilediğini göstermektedir (Mulvey, 1975; hooks, 1992).
Cinsiyet Rolleri ve Beklentiler
Toplum içinde kadınlardan ve erkeklerden beklenen davranışlar, diziler aracılığıyla hem eleştirilir hem de normalleştirilir. Örneğin, bir Cuma akşamı dizisinde ev içi rollerin otomatik olarak kadın karakterlere yüklenmesi, gerçek hayatta ev işlerinin eşit dağılımı konusundaki tartışmaları yeniden gündeme getirir. Eşitsizlik burada sadece ekran içi bir temsil değil; insanların evlerinde, ilişkilerinde ve iş yerlerinde deneyimlediği bir gerçektir.
Sınıf ve Tüketim Kültürü
Cuma akşamı dizilerinin çoğu, belirli yaşam tarzlarını idealize eder: geniş villalar, modern ofisler, lüks tatiller… Bu temsiller, izleyicide “standardized desires” (standartlaştırılmış arzular) yaratır. Pierre Bourdieu’nun distinction teorisine göre, tüketim pratikleri sınıfsal farklılıkları yeniden üretir; bir dizideki yaşam tarzını benimsemek, izleyicinin kendi sınıfsal konumunu tahayyül etmesine aracılık eder (Bourdieu, 1984).
Toplumsal Normlar ve Cuma Akşamı Ritüelleri
Aile ve Ortak İzleme Deneyimi
Aile içinde Cuma akşamı birlikte televizyon izleme pratiği, kuşaklar arasında değer aktarımına ve iletişime hizmet eder. Kültürel antropologların saha araştırmaları, ortak televizyon izleme deneyiminin aile içi bağları güçlendirdiğini ortaya koymuştur (Fiske, 1987). Ancak bu, her ailede aynı şekilde yaşanmaz; bireylerin yaş, cinsiyet ve kültürel geçmişleri, izleme tercihlerini farklılaştırır.
Arkadaş Grupları ve Sosyal Bağlam
Arkadaş gruplarında “Cuma akşamı hangi diziler var?” sorusunun cevabı, bir buluşma ritüeline dönüşebilir. Diziyi birlikte izleme, üzerine konuşma ve sosyal medya üzerinden tartışma, bireysel deneyimlerin kolektif bir pratik haline gelmesine yol açar. Bu durum, sosyal sermaye kavramı ile ilişkilidir: bireyler, ortak kültürel deneyimler üzerinden bağ kurar ve güç ilişkilerini yeniden müzakere eder (Putnam, 2000).
Güncel Akademik Tartışmalar ve Örnek Olaylar
Saha Çalışması: İstanbul ve İzmir Örnekleri
Son dönemde yürütülen saha çalışmaları, farklı sosyoekonomik çevrelerde Cuma akşamı dizi izleme pratiklerinin nasıl değiştiğini göstermektedir. Örneğin, İstanbul’un farklı semtlerinde yapılan bir etnografik çalışma, Cuma akşamı popüler dizilerin izlenme oranlarının semtin gelir düzeyiyle korele olduğunu ortaya koymuştur. Düşük gelirli bölgelerde daha yerel içerikler tüketilirken, yüksek gelirli bölgelerde uluslararası yapımların tercih edildiği görülmüştür. Bu bulgu, kültürel sermaye ve medya tüketimi arasındaki ilişkiyi açığa çıkarır (Kaya & Toros, 2023).
Medya Tüketimi ve Dijital Platformlar
Dijitalleşme, Cuma akşamı dizi izleme pratiğini dönüştürmüştür. Geleneksel televizyon program akışı sorusuna yanıt veren “Cuma akşamı hangi diziler var?” sorusu, artık Netflix, BluTV, Disney+ gibi dijital platformların içerik önerileriyle yanıtlanıyor. Bu dönüşüm, izleyicinin zaman kullanımını esnekleştirmiş, ama aynı zamanda algoritmik tercihleri gündeme getirmiştir. Algoritmalar, bireyleri geçmiş izleme alışkanlıklarına göre yönlendirerek kültürel homojenleşmeyi pekiştirebilir (Beer, 2017). Bu, toplumsal adalet tartışmalarını da içerir: Kimler dijital içeriğe erişebiliyor, kimler edilmiyor?
Güç İlişkileri, Temsil ve İzleyici
Temsilde Adalet ve Eşitsizlik
Dizilerde kimlerin sesinin duyulduğu, kimin hikâyesinin anlatıldığı, kimin görünmediği soruları, bir toplumun güç ilişkilerini yansıtır. LGBT+ karakterlerin temsili, etnik azınlıkların görünürlüğü, engelli bireylerin hikâyeleri gibi konular, sadece bir eğlence ürününün ötesinde, sosyal adalet ve kapsayıcılık taleplerini temsil eder. Akademik literatürde, medya temsillerinin toplumsal eşitsizlikleri yeniden üretebileceği veya onlara meydan okuyabileceği vurgulanır (Crenshaw, 1991; Hall, 1997).
İzleyici Aktif Bir Ajan Olarak
İzleyici, pasif bir tüketici değil, medya metinlerini yorumlayan ve onlara anlam yükleyen aktif bir ajandır. Sosyolog John Fiske’nin çalışmaları, izleyicilerin medya içeriklerini kendi yaşam deneyimleriyle yeniden anlamlandırdığını göstermiştir (Fiske, 1989). Bu bağlamda, “Cuma akşamı hangi diziler var?” sorusu, aynı zamanda “Ben bu dizileri nasıl anlıyorum ve benim dünyamda bunun yeri nedir?” sorusuna açılan bir kapıdır.
Sonuç ve Okuyucuya Davet
Cuma akşamı dizileri, yalnızca bir yayın akışı değil, toplumsal pratiklerin, normların, güç ilişkilerinin ve kültürel temsillerin kesiştiği bir fenomen olarak incelenmelidir. “Cuma akşamı hangi diziler var?” sorusu, bize ne izlediğimizi değil, neden ve nasıl izlediğimizi sorgulatır. Medya, kültürün hem bir ürünü hem de üreticisi olduğuna göre, izleme pratiklerimiz de toplumsal yaşamın bir parçasıdır.
Okuyucu olarak sizin deneyimleriniz neler? Cuma akşamı dizileri sizin için ne ifade ediyor? Ailenizle, arkadaşlarınızla bu pratikleri nasıl paylaşıyorsunuz? Medyada görmek istediğiniz temsiller neler? Düşüncelerinizi paylaşarak bu tartışmayı zenginleştirebilirsiniz.
Kaynakça
- Berger, P. L., & Luckmann, T. (1966). The Social Construction of Reality. Anchor Books.
- Bourdieu, P. (1984). Distinction: A Social Critique of the Judgement of Taste. Harvard University Press.
- Crenshaw, K. (1991). “Mapping the Margins: Intersectionality, Identity Politics, and Violence against Women of Color.” Stanford Law Review.
- Fiske, J. (1987). Television Culture. Routledge.
- Fiske, J. (1989). Understanding Popular Culture. Routledge.
- Hall, S. (1997). “Representation: Cultural Representations and Signifying Practices.” Sage Publications.
- hooks, b. (1992). Black Looks: Race and Representation. South End Press.
- Kaya, A., & Toros, T. (2023). “Medya Tüketimi ve Saha Çalışmaları: İstanbul’da Dizi İzleme Pratikleri.” Journal of Cultural Studies.
- Putnam, R. D. (2000). Bowling Alone: The Collapse and Revival of American Community. Simon & Schuster.
- Beer, D. (2017). The Social Power of Algorithms. Routledge.