Kasımiye Medresesi Kim Tarafından Yapılmıştır? Mardin’in Taşa Yazılmış Cevabı
Mardin’in o ballı ışığında ilk kez Kasımiye Medresesi’ne yürürken, taşın bile konuşabileceğini hissetmiştim. Avluya adım atar atmaz suyun sesi, taşın serinliği ve ufka açılan o sonsuz bakış… Sanki yüzyıllardır biriken sorulara tek tek cevap veriyordu. “Kasımiye Medresesi kim tarafından yapıldı?” sorusu da bunlardan biri. Gel, birlikte taşların dilini çözmeye çalışalım; kökenlerini, bugün bize ne söylediğini ve yarınlara ne bırakabileceğini dost meclisi tadında konuşalım.
Kısa Cevap mı, Uzun Hikâye mi?
Kasımiye Medresesi’nin yapımına Artuklular devrinde başlanıyor; kimi kaynaklar bunu özellikle Artuklu Sultanı İsa Bey’e bağlar. İnşaat, kargaşalı yıllar yüzünden yarım kalıyor ve medrese, şehir Akkoyunluların eline geçtikten sonra Kasım Bey (Cihangiroğlu Kasım veya Kasım ibn Cihangir olarak da anılır) döneminde tamamlanıyor. Tarihler çoğu kaynakta 1457–1502 ya da 1487–1507 aralığında dolaşır; inşa kitabesinin olmaması yüzünden bu farklılık normaldir. ([mardin.ktb.gov.tr][1])
Kökenler: Artuklu İzleri, Akkoyunlu Mührü
Mardin’in taş hafızası güçlüdür: plan şeması, işçilik ve motifler Artuklu tecrübesini fısıldar; tamamlanıştaki siyasi mühür ise Akkoyunlulara aittir. Resmî ve ansiklopedik metinler, “başlangıç Artuklu, bitiriş Akkoyunlu/Kasım Bey” çizgisinde buluşur. Bu yüzden “kim yaptı?” sorusu tek kişiyi işaret etmekten çok, iki uygarlığın ortak eserine işaret eder: temeli Artukluların, mühürü Kasım Bey’in. ([mardin.ktb.gov.tr][1])
Taşın İçindeki Müfredat: Bir Bilim Yuvasının Anatomisi
Kasımiye, sadece kubbe ve avludan ibaret bir fotoğraf fonu değil; iki katlı kurgusunda dönemin eğitim dünyasını taşır. Rivayetlere göre bir katta “tabii ilimler” (tıp, astronomi, matematik, kimya), diğer katta “dinî ilimler” okutulmuştur; avluyu çepeçevre saran odalar hoca ve talebeye ayrılır, kapı eşiklerinde hangi ilmin okutulduğunu simgeleyen işaretlere rastlandığı aktarılır. Bu model, Mardin’i yüzyıllar önce disiplinlerarası bir buluşma yerine dönüştürür. ([Artuklu Üniversitesi][2])
Mimari Dilde Bir Metin: Su, Doğum ve Sırat
Avludaki havuz ve suyun yolculuğu, mimarinin içindeki sembolik “metni” oluşturur: duvardaki huni doğumu, genişleyen havuz hayatı, dar bir kanala süzülen su ise ölümü ve Sırat’ı simgeler. Bu anlatı sadece estetik değil; medresenin “insan hayatının manası”na dair pedagojik bir şema kurduğunu da gösterir. ([Vikipedi][3])
Bugün Bize Ne Söyler?
Kültürel süreklilik: Kasımiye, Mardin’in katmanlı kültürünün canlı arşividir; Artuklu’dan Akkoyunlu’ya, İslami ilimlerden “pozitif” ilimlere uzanan çizgiyi bugüne taşır. Şehrin eğitim ekosistemine bir zamanlar yön veren bu yapı, bugün de müfredatın ruhuna dair tartışmaları ateşler: “Aynı avluda birden çok disiplin mümkün mü?” Cevap, medresenin kendisidir. ([Artuklu Üniversitesi][2])
Turizm ve yerel ekonomi: Ziyaretçi akışı, koruma ve restorasyon süreçlerinin sürdürülebilirliğini besler; iyi yönetildiğinde yerel zanaatları ve gastronomiyi de canlandırır. Resmî tanıtım sayfalarının vurguladığı tarih aralığı, anlatıyı standartlaştırarak turizm dilini de güçlendirir. ([mardin.ktb.gov.tr][1])
Beklenmedik Bağlantılar: Tasarım, Psikoloji ve Ürün Geliştirme
Tasarım düşüncesi: Avludaki su metaforu, kullanıcı yolculuğu (user journey) şemalarına benzer: başlangıç (doğum), genişleyen deneyim (hayat), kritik geçit (Sırat). Bir ürün tasarlarken ritüel ve akış duygusunu bu kadar somut bir “mekânsal metafor”la kurmak, bugünün servis tasarımcılarına da ilham verir. ([Vikipedi][3])
Öğrenme psikolojisi: Kapıların bilerek alçak yapılması—öğrenciyi hocaya saygıyla eğilmeye “davet eden” jest—öğrenme mekânının davranışa etkisini hatırlatır. Modern eğitim mimarisinde “mekânın pedagojisi” tartışmaları tam da buraya bağlanır. ([Vikipedi][3])
Veri ve müfredat: Kasımiye’nin iki katlı bilgi mimarisi (aklî–naklî ilimler) bugün üniversitelerin çift anadal, bütünleşik programları ve STEAM yaklaşımına şaşırtıcı derecede yakın durur. Bölümlerin duvarlarla birbirinden yalıtılmadığı, avluda buluştuğu güncel kampüs kurguları, bu tarihsel “avlu modeli”nin devamı sayılabilir. ([Artuklu Üniversitesi][2])
Geleceğe Dair Potansiyel: Yaşayan Miras, Yaşayan Kampüs
Kasımiye, “müzeleşmeden yaşamak” için büyük bir fırsat. Çok dilli rehberlik, atölye ve yaz okulu programları, yerel zanaatlarla eşleşen kısa kurslar; hepsi medresenin eğitim köklerini bugüne tercüme eder. Dahası, su metaforu üstünden iklim ve su yönetimi eğitimleri, sürdürülebilir turizmin içerik ayağını güçlendirebilir. Böylece medrese, bir anıttan fazlası olur: geçmişle gelecek arasında çalışan bir köprü.
Sonuç: “Kim Yaptı?”dan “Ne Söylüyor?”a
Evet, Kasımiye Medresesi’nin hikâyesi iki dönemin ortak emeği: Artukluların başlattığı, Akkoyunlu Kasım Bey’in tamamladığı bir eser. Tarih aralıkları kaynaklara göre 1457–1502 ya da 1487–1507 olarak değişse de, değişmeyen şey şu: Bu yapı, zamanın üstüne kurulmuş bir düşünme mekânı. Taşa işlenen müfredat, suyla anlatılan hayat ve avluda kesişen disiplinler… Mardin’in ufkuna bakarken, “kim yaptı?” sorusu yerini sessizce “biz bundan bugün ne öğreniyoruz?”a bırakıyor. ([mardin.ktb.gov.tr][1])
—
Not düşelim: Bazı kaynaklar Kasım Bey’in kimliğini “Cihangiroğlu Kasım” veya “Kasım ibn Cihangir” diye verir; tarihlerdeki küçük farklılıklar da inşa kitabesinin net olmamasından doğar. Bu çeşitlilik, yerel sözlü tarih ile farklı arşiv kayıtlarının birlikte dolaşımda olduğunun işaretidir. ([Vikipedi][4])
[1]: https://mardin.ktb.gov.tr/TR-311570/kasimiye-medresesi.html?utm_source=chatgpt.com “Kasımiye Medresesi – ktb.gov.tr”
[2]: https://www.artuklu.edu.tr/turizm-fakultesi/kasimiye-medresesi?utm_source=chatgpt.com “T.C. MARDİN ARTUKLU ÜNİVERSİTESİ – KASIMİYE MEDRESESİ”
[3]: https://en.wikipedia.org/wiki/Kas%C4%B1miye_Medrese?utm_source=chatgpt.com “Kasımiye Medrese”
[4]: https://tr.wikipedia.org/wiki/Kas%C4%B1miye_Medresesi?utm_source=chatgpt.com “Kasımiye Medresesi – Vikipedi”